Piše: Aleksandar Saša Gajić, doktor pravnih i političkih nauka i pisac
U svojoj novoj knjizi „Ključ prevrata“ Aleksandar Gajić tvrdi da Petog oktobra ne bi bilo bez uticaja stranog faktora i upozorava da nam je za povratak tada izgubljenog suvereniteta potrebno da budemo znatno bolji i duhovniji narod nego što smo sada.
Povod za razgovor za „Pečat“ sa Aleksandrom Sašom Gajićem, fakultetskim profesorom, naučnim savjetnikom na Institutu za evropske studije, doktorom pravnih i političkih nauka, publicistom i književnikom, bio je njegov novi roman „Ključ prevrata“, u kojem rasvjetljava niz aspekata u vezi sa famoznim 5. oktobrom 2000. godine, koji je za mnoge „Dan D“ novije srpske istorije, a za njega isključivo prevrat. Gajić je ovim djelom uradio ono što, čini se, niko prije njega nije: u pozadinu velikih promjena stavio je mnogo šire zavjere i okultne radnje koje su dovele do sloma sistema u Srbiji i dugotrajnog kolonijalnog statusa.
Ako je romanom „Kremanska straža“, objavljenim prije nešto više od tri godine, zagolicao maštu javnosti stavljajući nikad do kraja istražen fenomen Kremanskog proročanstva u kontekst smutnih i krvavih političkih zbivanja vezanih za 5. oktobar, onda je njegovim nastavnikom – romanom „Ključ prevrata“ – u potpunosti izbacio čitalačku publiku iz inače opasne zone konfora, nudeći djelo koje, iz koga god ugla političkog spektra da se ocjenjuje, zaslužuje da bude čitano, proučavano i da se o njemu javno diskutuje. Novi roman, kao drugo Gajićevo djelo na polju beletristike, spoj je autorovog naučno-istraživačkog angažmana i njegovog očiglednog književnog talenta koji ne mogu osporiti ni oni koji se ne slažu sa njegovim političkim tumačenjima.
– „Ključ prevrata“ dolazi tri godine nakon „Kremanske straže“, čiji je nastavak. Da li ste sa ova dva romana zatvorili krug po pitanju vašeg odnosa prema događajima koji su kulminirali 5. oktobrom, ili se mogu očekivati treći i četvrti nastavak?
„Ključ prevrata“, iako se može čitati samostalno, predstavlja, u hronološkom smislu, nastavak „Kremanske straže“. U pitanju je jedna priča o potrazi, sa istim protagonistima. U idejnom smislu, „Ključ prevrata“ tematizuje čitav niz stvari koje „Kremanska straža“ nije obrađivala. Roman je brži, dinamičniji, pun obrta, fokusira se više na širu društvenu sliku, sa više likova upletenih u ne tako davna političko-istorijska dešavanja i sa mnogo više prisustva mističnih i natprirodnih fenomena nego što je to bilo u slučaju prethodnog romana. Sa „Ključem prevrata“ jedna priča koja se završava sa petooktobarskim dešavanjima je ispričana. U toku je rad na trećem nastavku koji će biti posebna, potpuno drugačija priča, ali sa istim glavnim protagonistima. Javljaju se ideje i za naredne priče, ali o tome je prerano govoriti.
– Da li je bilo teško pisati ovaj roman, prije svega uklopiti fikciju sa realnim i bliskim istorijskim događajem?
Nije bilo teško. U stvari, jasan razvoj priče obrađene u „Ključu prevrata“ imao sam još prije četiri godine, kada sam radio na „Kremanskoj straži“. Budući da sam naučnik i istraživač, trebalo je samo posvetiti vrijeme proučavanju dostupne literature o petooktobarskim dešavanjima (stručne knjige, memoari itd.) kako bi pripovjedačka fikcija mogla da se uklopi u tadašnje, što je moguće više, realno opisane okolnosti. Budući da i sama fikcija, u svom većem dijelu, počiva na vjerodostojnim saznanjima o društvenim procesima i akterima te iskustvima iz miljea u koje je smještena – odnosno da fikcija polazi od pretpostavki koje je moguće da se dese – nije bilo teško smjestiti ovakvu priču u stvarne istorijske okolnosti. Kako se u prevratničkim procesima zaista često upliću, uz obavještajne strukture, i kriminalne, vjerske i okultne grupe te tajna društva – trebalo je samo istorijska saznanja o tome fikcionalizovati i prebaciti u ne tako davnu stvarnost.
– Napisali ste veliki broj naučnih radova i publikacija u okviru kojih ste se bavili političkim temama i njihovim istorijskim kontekstom. Koliko vam beletristika nasuprot nauci pruža jedan drugačiji okvir da prenesete poruku koju imate?
Beletristika pruža veću slobodu da se pretpostavke i kreativnost otisnu od fakticiteta, dalje od dokazivih hipoteza, i usmjere u onim pravcima koje naučna metodologija ne dopušta, a koje imaju drugačiju saznajnu perspektivu i domet. Naučni rad treba da ostane čvrsto uz činjenice, uz njihovo tumačenje i vrednovanje, pogotovo kada ima ne samo deskriptivni, već i objašnjavajući i prognostički karakter. Književnost može i treba da ide dalje, slobodno, u razne smjerove – tražeći smisao i objašnjenje ne samo događaja i činjenica, već i karaktera, odnosa, moralnih izbora, njihovih duhovno-vrednosnih dometa i mogućih novih horizonata koji se pred njom otvaraju.
– Glavni lik romana je major kontraobavještajne službe, Sokol Filipović. Zašto ste se odlučili da događaje o kojima je riječ gradite baš oko ovog fiktivnog lika? Da li je Sokol Filipović, u stvari, paradigma nečega?
Svaki pripovjedač teži da izgradi svog glavnog protagonistu u skladu sa potrebama priče koju teži da ispriča. S obzirom na temu mojih priča, jasnu smještenost u žanrovski roman (triler) koji se teži nadići – major Filipović, takav kakav je prikazan, nametnuo se kao logičan izbor. On je zamišljen da na prvi pogled deluje kao još jedan tipski, žanrovski junak, ali ga tok priče stalno obogaćuje, daje mu nijanse stvarnog, trodimenzionalnog karaktera. Major Sokol je, dakle, istovremeno paradigmatični žanrovski junak sa svim potrebnim osobinama i kvalitetima, ali i manama našeg mentaliteta i našeg doba; čovjek je od profesionalnosti, hrabrosti i iskustva, koji se sreće i suočava sa pojavama koje ga nadilaze, i koji, postupno, pronalazi u sebi sposobnost da se menja i razvija.
– Mnogi vaši čitaoci ističu da u svojim romanima donosite važne, čak i ključne istorijske i političke istine, ali podjednako ukazuju i na vaš književni talenat. Često se apostrofira kombinacija velike istine i velike poruke u vašim djelima sa pripovjedačkim darom i sposobnošću da ih prenesete uz izuzetan opis karaktera, događaja i mentaliteta. Da li vam ove dvije vrste komplimenata podjednako znače?
Procjene i ocjene onoga što se u mojim romanima nalazi ostavljam čitalaštvu i kritičarima. Za mene je pisanje, bilo stručno/naučno ili literarno, traganje za istinom u različitim vidovima i na različitim nivoima. Ako opisi karaktera, mentaliteta i događaja odišu vjerodostojnošću, a ono što je napisano bar malo doprinese dubljem rasvjetljavanju međuljudskih, društvenih i istorijskih tokova, onda nisam skrenuo sa željenog puta.
– U samom naslovu romana pominje se „prevrat“. Za vas očigledno ne postoji dilema šta je zapravo 5. oktobar bio?
U stručnoj javnosti postoje kontroverze kako kvalifikovati petooktobarsku promjenu vlasti u Srbiji. Da bi nešto bilo državni udar – mora ga izvršiti neko iz vrha političke vlasti; da bi nešto bilo puč – moraju ga izvršiti vojska i/ili drugi naoružani organi iz državnog aparata. Budući da je u našem slučaju, u postizbornim uslovima, vlast oborena uz nasiljem praćeno demonstriranje opoziciono nastrojenog dijela građanstva i istovremeno otkazivanje poslušnosti ključnih državnih struktura dotadašnjem režimu, a sve to uz obilatu podršku stranog faktora – pojam prevrat smatram dovoljno širokim i jasnim da objasni ono što smo pre više od dvije i po decenije vidjeli svojim očima.
– „Ključ prevrata“ na poseban način rasvjetljava našu blisku prošlost. Da li je ignorisanje romana od strane nekih subjekata u izdavaštvu i medijima povezano sa tim što je 5. oktobar „tabu tema“?
Razumijevanje petooktobarskog prevrata, osim kod nekoliko izuzetaka, kreće se u okvirima zadatih medijskih narativa onih koji su, nakon ovih događaja, preuzeli vlast. Postojeći narativ „zaključan“ je tumačenjem o „demokratskoj promeni vlasti na ulici“ nakon neuspele izborne krađe, te selektivnom faktografijom kojom se jedan složen proces i njegovi akteri crtaju crno-bijelo. Mene je, međutim, zanimala šira činjenična cjelina i njena pozadina, koja je počela tek na mahove da iskrsava u nekim svjedočenjima učesnika ili pisaca o samom prevratu. Odatle je mogla da krene fikcija: izmišljena, ali sasvim moguća, koja se odvija istovremeno sa stvarnim dešavanjima, utiče na njih i od njih je pogođena, a o kojoj gotovo niko ne zna i ne želi da zna.
– U romanu se pominje uticaj mnogih grupa i političkih struja, uključujući strani faktor i domaće kriminalne i navijačke organizacije, ali i okultne grupe. Kako to objasniti čitaocima?
Istorijat velikih političkih revolucija prepun je uticaja tajnih društava, vjerskih grupa i harizmatičnih pojedinaca. Ove grupe se često prepliću sa obavještajnim miljeom, koji ih koristi za ostvarenje svojih ciljeva. Na našim prostorima, ovakvi slučajevi su se takođe dešavali. Sekte po pravilu služe kao pouzdani regruti, kao što su mormoni za CIA, jednako kao i okultno orijentisani pojedinci, poput Kaljostra uoči Francuske revolucije ili Alistera Kroulija, koji je tokom svoje okultne karijere bio agent obavještajnih službi pod šifrom „agent 666“.
– Odakle ideja da rušenje Miloševića povežete sa okultizmom?
„Kremanska straža“ bavila se odnosom vlasti i željom da sazna svoju budućnost, tj. da pronađe skrivene dijelove proročanstva Tarabića. „Ključ prevrata“ tematizuje skrivene uticaje na politička dešavanja u prelomnim istorijskim momentima, na mjestima koja svojim položajem postaju tačke preloma. Kalemegdanska hrid, graničnik imperija i „ruža ratova“, upravo to jeste. Fikcija polazi od stvarnih svedočenja da je Mira Marković, pored zaklinjanja u dijalektički materijalizam, imala izražene sklonosti ka guruima, okultnom, vidovnjacima i horoskopima. Datum izbora 24. septembra 2000. godine nije slučajno izabran, jer je obilježavao 13. godišnjicu Osme sjednice, kojom se trebao završiti jedan istorijski ciklus i započeti novi.
– Ipak, bez uticaja stranog faktora, 5. oktobar ne bi bio moguć?
Da, potvrđuju to svedočenja gotovo svih učesnika prevrata i pripadnika nove vlasti. Tu su instrukcije i novac primani u Budimpešti, uloga pukovnika Roberta Helvija, pregovori naših i stranih obavještajaca u Laktašima neposredno pred peti oktobar. Bivši ambasador SAD Montgomeri često se hvali svojom presudnom ulogom u objedinjavanju tadašnje opozicije. Već sada, čak i bez otvaranja arhivske građe, to su istorijske činjenice.
– 25 godina kasnije, da li je primarni cilj Zapada bio samo pad Miloševića, ili i širi građanski sukob i stvaranje diskontinuiteta sa istorijskom Srbijom?
Ne možemo to sa sigurnošću znati. Vidljiva je težnja dijela državnih struktura i opozicije da se spriječi haotičan razvoj događaja. Istovremeno, mnogi su težili krvavoj revoluciji i potpunom razbijanju državnih institucija, za čije neostvarivanje glavni krivac smatraju Koštunicu. Sve to daje osnov za ozbiljnu hipotezu da je neko težio haotičnom ishodu, uz jaku argumentaciju.
– Kako gledate na lik Slobodana Miloševića i njegovu istorijsku ulogu?
Kao na posljednjeg državnika jedne slobodne, suverene zemlje. Bio je produkt svog vremena i okruženja, sa vrlinama i manama („kakav narod – takva vlast“). Njegov istorijski učinak može se podijeliti u četiri faze:
- 1988–1991: pretežno pozitivno;
- 1991–1995: ratni period – dobre i loše stvari;
- 1996–2000: zajedničko vladanje sa JUL-om – pretežno loše stvari;
- 2001–2006: tamnovanje u Hagu – najsvjetliji period, rehabilitacija nakon promašaja i poraza.
– Posljednjih godina često se priziva novi 5. ili famozni 6. oktobar. Vaše mišljenje?
To su medijski, propagandno plasirani fantomi, potpuno neadekvatni u današnjoj društvenoj i istorijskoj situaciji. Njihov cilj je raspirivanje destruktivnih strasti prema državi i njenim institucijama. Marksova teza da se „istorija dešava prvi put kao tragedija, a drugi put kao farsa“ ovdje savršeno pogađa.
– Kakva je politička perspektiva Srbije?
Naša perspektiva danas izgleda kao „provlačenje kroz iglene uši“ i „hod po žici“ da se izbjegne uvučenje u svjetski sukob. Moguće je da ćemo se provući, što bi bio uspjeh sam po sebi. Neophodno je, međutim, postupno mijenjati sebe i loše stanje – naslijeđeni sistem unutrašnje okupacije, uvezene diskurse, katastrofalnu kadrovsku politiku, očajne političke i društvene elite, korupciju, nepotizam i slično.
– Da li se radi o neokolonijalnoj okupaciji pod plaštom demokratizacije?
Neokolonijalna okupacija kao posljedica petooktobarske proto-obojene revolucije je naša istorijska stvarnost. Uvezena forma demokratizacije služila je kao mreža da se uhvate država i narod, od kojeg je oduzet svaki vid samostalnosti, čak i privid suvereniteta. Težnja za povratak države i suvereniteta opstaje. Do njega je dug put, i potrebno je da budemo znatno bolji i duhovniji narod nego što to sada jesmo.
Mišljenja i stavovi u rubrici Kolumne nisu nužno stavovi portala 083