Na današnji dan prije tačno 110 godina crnogorska vojska slavila je herojsku pobjedu u krvavoj Mojkovačkoj bici čuvajući odstupnicu vojsci i vladi Kraljevine Srbije koja se preko albanskih vrleti povlačila ka Krfu. Crnogorsko žrtvovanje u Velikom ratu preraslo je u mit u kojem je centralna figura serdar Janko Vukotić, ratni veteran koji je komandovao bitkom u kojoj je zasutavljen najmanje tri puta brojniji neprijatelj (austrougarska vojska u ovoj bici brojala je preko 20,000 vojnika, crnogorska do 6,500).
Uprkos brojčanoj nadmoći, crnogorska vojska je uspjela da zaustavi prodor okupatora i time omogući povlačenje srpske vojske preko Albanije, što Mojkovačku bitku čini jednom od simbolički najznačajnijih bitaka Prvog svjetskog rata na Balkanu.
Da bi crnogorsko žrtvovanje na Mojkovcu imalo smisla, bilo je neophodno i savezništvo Albanije za koje se pobrinuo legendarni Esad Paša Toptani (premijer od 1914. do 1916). Uz to što je savezničkim sporazumima sa srpskom vladom omogućio povlačenje srpske vojske preko Albanije, Esad Paša je i najzaslužniji za bratski doček srpskih vojnika u Skadru 1916.
Uoči dolaska čitave vojske susjedne države, Esad Paša je u skadarskoj džamiji održao čuveni govor u kojem je sunarodnike pozvao da se ne obrukaju i kako treba dočekaju srpske vojnike, da ih u skladu sa mogućnostima nahrane nakon što su prepješačili albanske vrleti u nemogućim uslovima a da nisu ukrali mještanima nijednu kokošku! Njegov apel bio je uvažen od mještana Skadra koji su projom i sirom prvi nahranili srpske vojnike nakon stradalničkog marša.
Samo tri godine ranije, isti taj Esad Paša komandovao je osmanskom vojskom u odbrani Skadra od srpskih i crnogorskih jedinica tokom krvave bitke. Kada je Esad Paša nakon poraza predao svoju generalsku sablju vojvodi Petru Bojoviću, ovaj je odbio da je uzme ponudivši mu da napusti uz pratnju grad sa turskom vojskom. Esad Paša nije zaboravio ovaj viteški postupak vojvode Bojovića, i tri godine kasnije na razne načine spasio je više desetina hiljada srpskih vojnika!
Esad-paša se kao šef albanske vlade i prethodno kao ministar unutrašnjih poslova suprotstavljao nametnutom pruskom knezu Vilhelmu fon Vidu koji je odbijao da albanskoj sirotinji podijeli zemlju koja je pripadala turskim zemljoposjednicima. Esad-paša je vjerovao u Albaniju kojom vladaju njegovi sunarodnici, po ugledu na dvije bratske balkanske kraljevine Srbiju i Crnu Goru. Čuvena je njegova poruka „Balkan Balkancima“.
Poslije pobjede u Prvom svjetskom ratu, Esad-paša je doveo albansku delegaciju na Mirovnu konferenciju u Parizu. Podnio je Memorandum o Albaniji krajem aprila 1919. godine, kojim je nastojao da ubijedi Parisku mirovnu konferenciju da je on jedina legitimna vlast u Albaniji. Njegove pristalice su sazvale Narodnu skupštinu u Albaniji koja ga je proglasila za kralja. Dok se spremao za povratak u Albaniju, Esad-paša je ubijen u atentatu 13. juna 1920. godine u Parizu. Ubio ga je Avni Rustemi, politički aktivista i član albanskog parlamenta, koji je bio protivnik saradnje Srba, Crnogoraca i Albanaca, naravno po instrukcijama nekih velikih sila, prevashodno Berlina. Njegova poruka „Balkan Balkancima“ nije toplo dočekana ni u drugim zapadnim silama koje su imale svoje interese na ovim prostorima. Bratski podvig tri države istopljen je u posleratnim političkim mahinacijama u kojima su konce vukle velike sile i time je otvoren proces kojim se od, u suštini bratskih naroda, u 20. vijeku kreirani arhineprijatelji. Zvanične istorije sve tri države danas ove činjenice prikrivaju ili ih negiraju dajući im sasvim drugačiju notu i smisao. Posijano zlo niklo je u drugom svjetskom ratu a onda je bujalo tokom narednih decenija…
Esad Paša sahranjen je po spostvenoj želji na srpskom vojničkom groblju u pariskom predgrađu Tije. Među 756 pravoslavnih krstova nalazi se jedan polumjesec – tu među srpskim vojnicima počiva bivši turski general i jedan od najvećih albanskih političara 20. vijeka Esad-paša Toptani.
Komandant crnogorske vojske koja je slavila na današnji dan prije 100 godina u mojkovačkoj bici, Serdar Janko Vukotić počiva u Aleji velikana u Beogradu…
Zašto u Božićno praskozorje podsjećam na ove događaje i heroje kojima se toliko uporno pokušava oduzeti pripadajući istorijski sjaj? Prvo zbog simbolike koju nosi današnji datum kada obilježavamo 110 godina od kada su naši junaci proslavili epsku pobjedu na Mojkovcu. Ali ponajviše zbog želje da u nadolazećem vremenu prepoznajemo simbole, ljude i podvige koji nas zbližavaju a ne da tragamo za onim koji nas dijele i koji se „slave“ često sa ciljem da podstaknu razdor i uvijek za tuđi račun.
Balkan Balkancima!
Mir Božji, Hristos se rodi!
Mladen Stojović